HIZ AZALINCA
Bir şehirden araçla geçerken hedefleri görürüz; yürürken aradaki hayatı fark ederiz. Bir binanın eskimiş kapısı, köşe başındaki küçük dükkân, kaldırımın ritmi ve pencereden sızan ışık ancak hız azaldığında görünür olur. Yürümek şehri tüketmek değil, onun cümlelerini sırayla okumaktır.
KATMANLAR. İstanbul gibi şehirler aynı anda birçok zamanı taşır. Yeni bir yapının gölgesinde eski bir duvar, kalabalık bir caddenin birkaç adım ötesinde sessiz bir avlu bulunabilir. Yürüyen insan bu katmanlar arasındaki geçişi bedeniyle hisseder. Şehir tek bir kimlik değil; üst üste yazılmış, bazı kelimeleri silinmiş uzun bir metindir.
YOLUN HİKÂYESİ. Yürürken yalnızca çevreyi değil, insanları da okuruz. Bir esnafın sabah hazırlığı, vapura yetişen biri ya da uzun süredir aynı pencerede duran çiçek küçük hikâyeler taşır. Bunların çoğunu hiçbir zaman bütünüyle öğrenmeyiz. Yine de hayal etmek, şehirle aramızda görünmeyen bir bağ kurar ve yazıya yeni ayrıntılar bırakır.
Yürümek şehrin bize uyguladığı hızı reddetmenin en basit yoludur. Araç içindeyken binalar, insanlar ve tabelalar birbirine eklenen görüntüler hâlinde geçer; adım attığımızda ise aralarındaki mesafe anlam kazanır. Bir mahallenin nerede sessizleştiğini, kaldırımın hangi noktada daraldığını, esnafın sokağa nasıl yerleştiğini fark ederiz. Haritanın göstermediği sınırlar ortaya çıkar. Kimi yerlerde yürüyüş hızımız kendiliğinden artar, kimi köşede durmak isteriz. Beden şehri zihinden önce okur ve güveni, merakı, tedirginliği küçük hareketlerle kaydeder.
Yazarlık için yürüyüşün değeri hikâye toplamakla sınırlı değil. Ritmi bedene geri verir. Uzun bir cümlenin nerede nefes alması gerektiğini, bir sahnenin ne kadar sürerse gerçek hissedileceğini adımlar üzerinden düşünmeye başlarım. Karşılaştığım insanlar doğrudan karaktere dönüşmez; fakat bir bakış, bekleyiş veya konuşma biçimi zihinde başka bir kurmaca kişiye hayat verebilir. Şehir hazır hikâyeler sunmaz, işaretler bırakır. Yazarın görevi o işaretleri çalmak değil, onların açtığı soruyu kendi dünyasında yeniden kurmaktır. Bazı metinler masada değil, masaya dönene kadar geçen yolda başlar.
KAYBOLMANIN DEĞERİ
Harita bizi en kısa yola götürür; merak ise bazen yanlış sokağa sokar. Planın dışına çıkmak, şehrin bize kendini göstermesine izin vermektir. Kaybolmak her zaman yönünü yitirmek değildir. Bazen alışılmış bakıştan çıkmak ve tanıdığımızı sandığımız yerde yeni bir şey görebilmektir.
İstanbul'u yürürken zamanın tek bir çizgi üzerinde ilerlemediğini hissederim. Yeni yapılmış bir cephenin yanında yüzyıllık bir taş, yoğun trafiğin birkaç adım ötesinde unutulmuş bir avlu bulunabilir. Şehir geçmişini müzede saklamaz; gündelik hayatın içine karıştırır. Bu karışım bazen güzel, bazen serttir. Bir sokağın değiştiğini yalnızca yeni dükkânlardan değil, artık duyulmayan seslerden de anlarsınız. Kaybolan bir zanaat, kapanan bir sinema veya yerini başka dile bırakan bir tabela, kentin hafızasında silinen cümleler gibidir. Yürüyen insan bu eksilmeleri okuyabilir.
Her yürüyüşün sonunda şehir hakkında kesin bir bilgiye ulaşmam. Bazen tam tersine, daha önce fark etmediğim çelişkilerle dönerim. Aynı kaldırımda acele eden biriyle saatlerdir aynı sandalyede oturan başka birinin zamanı farklı akar. Turistin hayranlıkla baktığı cephe, orada yaşayan için yükselen kiranın işareti olabilir. Şehir tek bir anlatıcıya sahip değildir ve onu dürüstçe okumak, sevdiğimiz görüntülerin arkasındaki hayatları da görmeyi gerektirir. Yürümek bana bakışın sorumluluğunu hatırlatıyor: gördüğüm insanları dekor, yoksulluğu atmosfer, geçmişi romantik bir fon hâline getirmemek. Bir şehri gerçekten okumak, yalnızca güzelliğini toplamak değil; kimin rahatça yürüyebildiğini, kimin görünmez kaldığını ve değişimin bedelini kimin ödediğini de sormaktır.